KULTURALNIE

Historia cmentarza żydowskiego w Zakopanem

 
 
 
 
 
Lesław Dall
 
Historia cmentarza żydowskiego w Zakopanem
 
Fot. Forum Żydów Polskich
 
Uroczyste otwarcie nowo założonego cmentarza żydowskiego odbyło się w niedzielę 27 grudnia 1931 roku. Według krakowskiego “Nowego Dziennika" w bożnicy zebrali się prawie wszyscy spośród zakopiańskich Żydów i wielu czasowo przebywających gości wraz z rabinem m. Katowic doktorem Chamajdesem.
 
Przybyli również przedstawiciele zakopiańskich władz: burmistrz Leopold Winnicki, wiceburmistrz Jan Jacina, starosta Skalecki, dyrektor Banku Podhalańskiego i prezes Związku Górali Wojciech Krzeptowski, prezes Kongregacji Kupieckiej Antoni Krzyżak, architekt miejski inż. Adam Uelm-Pirgo, komisarz Gawlik, radny Stanisław Niemczyk. Przemówienie wstępne wygłosił dr Adolf Statter, który podziękował władzom za przychylne ustosunkowanie się i za udzielenie pozwolenia na budowę cmentarza. Modły odprawił zakopiański kantor p. Muller, po czym rabin Eliasz Eichenstein określił rytualne znaczenie cmentarza i wezwał do popierania wysiłków Komitetu Budowy Synagogi. Na zakończenie kantor Leser z Nowego "largu odprawił nabożeństwo ku czci prezydenta RP Ignacego Mościckiego i marszałka Józefa Piłsudskiego.

Po nabożeństwie wszyscy udali się saniami na cmentarz, na Bachledzki Wierch, gdzie nastąpiły modły i tradycyjne 7-krotne obchodzenie placu cmentarnego. Dr Bertold Lass podziękował przedstawicielom władz za poparcie, jakiego doznał u nich Komitet Budowy Cmentarza, bez której to pomocy dzieło to znacznego doznałoby opóźnienia. Dyrektor Wojciech Krzeptowski i komisarz Gawlik wyrazili w imieniu władz zadowolenie z otwarcia cmentarza i podkreślili, że wobec majestatu śmierci wszyscy jesteśmy równi.

Teren cmentarza był ogrodzony drewnianym płotem z desek. obok zbudowano drewniany domek dla dozorcy, kostnicę i pomieszczenie gospodarcze. Był własnością Żydowskiego Stowarzyszenia Pielęgnacji Chorych Bikur-Cholim. Cmentarzem opiekowało się Żydowskie Stowarzyszenie Pogrzebowe Chewra-Kadisza. któremu prezesował M. Sapsc. Do 1939 roku odbyło się tu kilkadziesiąt pogrzebów. Zgodnie z tradycją kamienne nagrobki, macewy, zwrócone były w kierunku wschodnim. Powstanie cmentarza było krokiem naprzód w dążeniu do stworzenia w Zakopanem odrębnej Żydowskiej Gminy Wyznaniowej, co też po wybudowaniu nowej synagogi udało się uzyskać w 1938 roku.

W czasie okupacji, w latach 1941-1942. Niemcy zniszczyli cały cmentarz - rozebrali ogrodzenie i domek, macewy zostały powywracane i częściowo zniszczone. Bezpośrednio po wojnie macewy zaginęły i trudno jest dziś ustalić co się z nimi stało. Pozostało tylko kilka kamiennych i betonowych płyt zaznaczających groby. Cmentarz zniknął wśród traw i zarośli. Zniknął również ze świadomości mieszkańców Zakopanego i tylko nieliczni wiedzą o tym miejscu. W zbiorach Muzeum Tatrzańskiego przechowywane są zdjęcia cmentarza wykonane przez dr. Henryka Josta przed i po zniszczeniu.

Dopiero w 1988 roku, z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, Oddziału Podhalańskiego im. Stanisława Witkiewicza opracowano projekt ochrony i uporządkowania żydowskiego cmentarza na Bachledzkim Wierchu. Cmentarz miał być ogrodzony, planowano również postawienie odlanego z brązu pomnika według projektu artysty rzeźbiarza Michała Gąsienicy Szostaka. Niestety, nieuregulowana sprawa własności działki i brak formalnego porozumienia TOnZ z Żydowską Gminą Wyznaniową w Krakowie nie pozwoliło na realizację tych planów.
 
Jednak mimo przeszkód 13 października 2004 roku nastąpiło uroczyste otwarcie odnowionego cmentarza żydowskiego na Bachledzkim Wierchu. Z liczącej przed wojną ponad trzy tysiące osób zakopiańskiej gminy żydowskiej bardzo nielicznym udało się przetrwać wojnę. Jednym z ocalonych był ambasador USA na Słowacji, Ronald Weiser, którego rodzice pochodzili  z Zakopanego. Współpracując z Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego przyczynił się do odnowienia kirkutu.

(em)